فوبیا چیست و آیا بدون درمان بدتر میشود؟ بررسی علمی، علائم و راههای درمان
«فوبیا» اغلب؛ شبیه همان ترسی است که در خواب میبینیم، هراسانگیز، بیمنطق و طاقتفرسا؛ حسی که ناگهان بر ذهن و بدن ما چیره میشود و ما را از انجام کارهای روزمره باز میدارد، حتی توان فکر کردن را هم از ما میگیرد و ما را بازیچه دستان قدرتمند خودش میسازد. این اختلال اضطرابی ممکن است، آنچنان شدت یابد که نتوانیم تعاملات معمول زندگیمان را داشتهباشیم، در این مطلب، سعی داریم ضمن اشارهی کلی به مفهوم (Phobia) شما را با انواع آن، نشانهها و علائم و روشهای درمانش آشنا سازیم. پس اگر شما هم میخواهید درباره این ترس غیرمنطقی بیشتر بدانید تا انتهای مطلب همراه ما باشید.
فوبیا چیست؟
فوبیا یک اختلال اضطرابی است که در اثر یک ترس غیرمنطقی و شدید در فرد نسبت به یک شی یا موقعیت خاص به وجود میآید. افرادی که Phobia دارند، میدانند که ترسشان بیپایه است، اما قادر به کنترل آن نیستند، برخلاف ترس طبیعی که یک واکنش محافظتی است، فوبیا شدت زیادی دارد و میتواند عملکرد روزمرهی فرد را مختل سازد. ترسهای طبیعی معمولا در اثر موقعیتهای طبیعی و خطرناک در فرد ایجاد میشوند، اما؛ فوبیا با تصور یا مشاهده جزئی محرکها نیز در روان، احساس و بدن فرد فعال میشود.
انواع فوبیا
انواع فوبیا
در این قسمت به ۱۴ نوع فوبیای مختلف که ممکن است افراد با آن درگیر باشند، اشاره میکنیم:
۱. هراس از ارتفاع (آکروفوبیا)
«آکروفوبیا» یکی از انواع فوبیاست که فرد با یک ترس غیرمنطقی نسبت به ارتفاع مواجه میشود و افراد مبتلا هنگام ایستادن روی پل، بالکن یا پله حتی در ارتفاع بسیار اندک دچار سرگیجه، ترس و اضطراب شدید میشوند.
۲. هراس از پرواز (آویوفوبیا)
«آویوفوبیا» یک ترس غیرمنطقی نسبت به سوار شدن به هواپیماست و فرد مبتلا معمولا از سقوط، نقص فنی یا نداشتن تسلط و کنترل روی هواپیما میترسد. بهحدی که قادر به سفر و یا فعالیت در این رابطه نیست.
۳. هراس از فضای بسته (کلاستروفوبیا)
«کلاستروفوبیا» یکی از شناختهشدهترین انواع فوبیاست که در آن فرد از مکانهای بسته همچون آسانسور و تونل بهصورت غیرمنطقی میترسد و احساس خفگی میکند.
۴. هراس از فضای باز (آگورا فوبیا)
«آگورا فوبیا» هم نوعی فوبیاست و در آن فرد از حضور در مکانهای شلوغ و باز میهراسد. این نوع فوبیا موجب اجتناب اجتماعی در فرد میشود.
۵. هراس از حیوانات (زوفوبیا)
«زوفوبیا» نوع دیگری از ترس غیرمنطقی است که فرد در اثر تجارب ناخوشایند کودکی یا شرطیسازی ذهن از حیوانات خاص آن را حس میکند. ترس ممکن است، به حدی باشد که فرد حتی در مواجهه تصویری با آنها هم دچار ترس و وحشت شود.
۶. هراس از صحبت در جمع (گلوسوفوبیا)
«گلوسوفوبیا» نوعی فوبیاست که فرد قادر به سخن گفتن در برابر دیگران نیست. افراد مبتلا معمولا نگران قضاوت دیگران هستند و یا میترسند که کلمه یا جملهای را به اشتباه بیان کنند. در بین انواع فوبیا، این اختلال میتواند پیشرفت تحصیلی و شغلی فرد را محدود کند.
۷. هراس از اجتماع (سوشیال فوبیا)
سوشیال فوبیا
«سوشال فوبیا» یکی از شایعترین انواع فوبیاست که در آن فرد از تعاملات اجتماعی و دیده شدن و ارزیابی به طور غیرمنطقی میترسد. این نوع فوبیا اغلب با اضطراب و گوشهگیری ارتباط دارد.
۸. هراس از عنکبوت (اراکنوفوبیا)
«اراکنوفوبیا» نوعی فوبیاست که در آن فرد از عنکبوت حتی در اندازهی بسیار کوچک هم میترسد و بدنش واکنشهای شدید از خود بروز میدهد. این اختلال ریشه در تکامل و یادگیری فرد دارد.
۹. هراس از مار (او فیدوفوبیا)
«اوفیدوفوبیا» هم یک ترس غیرمنطقی از مارهاست، بهگونهای که حتی دیدن تصویر آن هم در فرد اضطراب ایجاد میکند. این فوبیا معمولا با غریزه بقا و تجارب منفی گذشته مرتبط است.
۱۰. هراس از سگ (سینوفوبیا)
«سینوفوبیا» شایعترین مدل از انواغ فوبیاست که در آن فرد حتی در مواجهه با سگهای آرام و بیخطر هم از خودش بروز میدهد. دلیل این ترس هم به تجارب منفی در گذشته همچون گاز گرفتگی یا وقایع تهدیدآمیز برمیگردد که فرد در دوران کودکی تجربه کردهاست.
۱۱. هراس از دست دادن کنترل (آکروفوبیا)
در این نوع فوبیا فرد یک ترس غیرمنطقی نسبت به فروپاشی ذهن یا رفتاری خودش دارد و نگران است که در مدیریت رفتار یا افکار و موقعییتهایش ناتوان باشد.این فوبیا معمولاً با اضطراب فراگیر و حملات پانیک همراه است.
۱۲. ترس از دندانپزشکی (دنتوفوبیا)
«دنتوفوبیا» هم نوعی ترس غیرمنطقی است که فرد را از مراجعه به دندانپزشکی و انجام کارهای درمانی باز میدارد. این ترس هم میتواند ناشی از تجارب دردناکی در فرد ایجاد شود که در گذشته تجربه کردهاست.
۱۳. ترس از خون (هموفوبیا)
«هموفوبیا» هم یکی دیگر از ترسهای غیرمنطقی و انواع فوبیاست که در آن فرد از دیدن خون، زخم یا ترزیق میهراسد و دچار سرگیجه، حالت تهوع و حتی غش میشود.
۱۴. ترس از تاریکی (نیکتوفوبیا)
«نیکتوفوبیا» هم نوعی ترس غیرمنطقی توام با اضطراب شدید است که فرد نسبت به تاریکی دارد. این اختلال در کودکان شایعتر است اما؛ در بزرگسالان نیز دیده میشود و میتواند خواب، آرامش روانی و عملکرد روزمرهی فرد را تحت تأثیر خود قرار دهد.
علائم فوبیا چگونه بروز میکنند؟
فوبیا همانطور که اشاره کردیم، یک نوع اختلال اضطرابی شدید است که فرد در مواجه با محرکهای خاص بهصورت علائم جسمانی، رفتاری و روانی از خود بروز میدهد. برخی از شایعترین این علائم عبارتاند از:
- افزایش ضربان یا تپش قلب
یکی از شایعترین علائم فویبا در مواجه با موقیعتهای وحشتزا، بالا رفتن سریع ضربان قلب در فرد است
- تنگی نفس
تنگی نفس هم یکی از نشانههای جسمانی است که فرد در مواجه با فوبیا درگیرش میشود و احساس میکند نمیتواند نفس بکشد.
- مشکل تکلم یا حرفزدن
برخی از افراد وقتی در موقعیت فوبیا قرار میگیرند، قادر به صحبتکردن نیستند و احساس درماندگی میکنند.
- خشکی دهان
یکی از علائم رایج فوبیا، خشکی دهان است که در اثر اضطراب و ترس در فرد به وجود میآید و ممکن است فرد را در شرایط اجتماعی دچار ناراحتی کند.
- ناراحتی معده و گوارش
برخی از افراد در مواجهه با فوبیا دچار ناراحتی در معده و مشکلات گوارشی میشوند.
- حالت تهوع
حالت تهوع یکی دیگر از علائم فیزیکی است که ممکن است در اثر اضطراب و ترس غیرمنطقی ایجاد شود و فرد را در شرایط فوبیا با احساس ناخوشایندی مواجه کند.
- فشار خون بالا
فوبیا میتواند باعث افزایش فشار خون شود. این علامت معمولاً بهدلیل پاسخ بدن به استرس و اضطراب شدید است که میتواند خطرات سلامتی به همراه داشته باشد.
- لرزش بدن
برخی از افراد در مواجهه با فوبیا دچار لرزش غیرقابل کنترل در بدن میشوند. این علامت اغلب با اضطراب و ترس شدید همراه است.
- درد یا گرفتگی قفسه سینه
درد قفسه سینه هم یکی دیگر از علائم جسمانی فوبیاست که در برخی از افراد بسیار شدید بوده و حتی فرد احساس میکند دچار حمله قلبی شدهاست!
- احساس خفگی
برخی افراد ممکن است در مواجه با فوبیا احساس خفگی کنند. این احساس معمولاً بهدلیل اضطراب و ترس غیرمنطقی بروز میکند و فرد را در شرایط بحرانی قرار میدهد.
- سرگیجه یا احساس سبکی در سر
از جمله علائم رتیج در فوبیا، تهوع، بیثباتی و سرگیجه است که اغلب به دلیل اضطراب شدید و ترس غیرمنطقی در فرد بروز میکند.
- تعریق زیاد
عرق شدید هم از جمله علائم جسمانی است که نشاندهنده واکنش بدن به استرس بالاست.
- احساس مرگ قریبالوقوع
در برخی از موارد، فردی که فوبیا دارد، احساس میکند در حال مرگ است، این حجم ترس غیرمنطقی اضطرابزاست و معمولا به دلیل ترس شدید و واکنشهای فیزیکی همراه با فوبیا در فرد ایجاد میشود.
آیا فوبیا بدون درمان بدتر میشود؟
روشهای درمان فوبیا
فوبیا اگر درمان نشود در گذر زمان بدتر شده و فرد را دچار محدودیتهای متعدد کرده و حتی از انجام فعالیتهای روزمره باز میدارد. برای درمان فوبیا روشهای مختلف زیر وجود داد:
درمان شناختی-رفتاری (CBT)
در این روش درمانگر با تمرکز بر تغییر الگوهای فکری منفی و جایگزین کردن افکار منطقی و واقع گرایانه به فردی که دچار فوبیاست، کمک میکند تا با ترسهایش مواجه شود، دلیل آنها را متوجه شده و مدیریتشان کند.
دارودرمانی
در برخی از موارد روانپزشک با تجویز دارو به فرد کمک میکند تا به ترسش غلبه کرده و کیفیت زندگیاش را بهبود ببخشد.
مواجههدرمانی
درمانگر به فرد کمک میکند تا بهصورت تدریجی با عامل ترسش مواجه شود. این فرایند ممکن است ابتدا با تصورات ذهنی شروع شده و سپس بهتدریج با آن مواجه شود و از ترسهای غیرمنطقی فاصله گرفته و با آنها سازگار شود.
تکنیکهای آرامسازی و ذهنآگاهی
فرد به تدریج یاد میگیرد برای کنترل اضطراب و ترس غیرمنطقیاش روی تنفس و آرامسازی بدنش تمرکز کرده و به تدریج استرس و اضطراب ناشی از فوبیا را مدیریت کند.
هیپنوتراپی
در این شیوه درمانگر به کمک هیپنوتیزم به فرد کمک میکند تا به ضمیر ناخوادآگاهش دسترسی پیدا کرده و ریشههای ترس و اضطرابش را پیدا کند.
چه زمانی باید برای درمان فوبیا اقدام کرد؟
برای درمان فوبیا، زمانی باید سراغ رواندرمانگر رفت که این حجم هراسها زندگی شخصی، اجتماعی و شغلی فرد را مختل کرده و او را در مواجهه با موقعیتهای روزمره دچار اضطراب و نگرانی شدید میکند. اگر شما هم دچار اضطراب و فوبیا هستید؛ پیشنهاد میکنیم، برای دریافت مشاوره و درمان مناسب به مرکز روانتحلیلی ایرانیان مراجعه کنید و گامهای درست و اصولی را برای درمان این حجم هراس و ترس غیرمنطقی را بردارید.
سوالات متداول
۱. آیا فوبیا خودبهخود از بین میرود؟
خیر؛ فوبیا بهطور معمول خودبهخود از بین نمیرود و حتی ممکن است؛ شدت پیدا کند.
۲. فوبیا تا چه حد قابل درمان است؟
فوبیا در کل قابل درمان است. برای درمان آن میتوان از روشهای مواجهه درمانی، درمان شناختی-رفتاری، مشاوره، هیپنوتیزم و دارودرمانی استفاده کرد.
۳. آیا فوبیا با دارو درمان میشود؟
بله، دارو میتواند در کاهش علائم فوبیا مثل اضطراب و هراس کمککننده باشد، اما روش درمانی اصلی نیست و معمولا با درمان شناختی-رفتاری آن را ترکیب میکنند.
۴. تفاوت فوبیا با اضطراب چیست؟
فوبیا در واقع یک هراس یا ترس غیرواقعی نسبت به شی یا یک موقعیت خاص است، اما اضطراب؛ یک نگرانی عملی درباره موقعیتهای مختلف زندکی است که به یک عامل مشخص وابسته نیست.
۵. درمان فوبیا چقدر زمان میبرد؟
معمولاً درمان فوبیا از چند جلسه تا چند ماه طول میکشد؛ در روشهای استاندارد مثل CBT این مدت بین ۶ تا ۲۰ جلسه هفتگی خواهد بود. در کل میتوان گفت: مدت زمان درمان، به شدت و نوع فوبیا وابسته است
