تاخیر در گفتار کودک؛ چرا حرف نمی‌زند و چه زمانی باید نگران شویم؟

تاخیر در گفتار کودک نوعی اختلال ارتباطی است، که ممکن است به دلایل مختلفی در سال‌های رشد بروز پیدا کند. بسیاری از والدین هنگامی متوجه مشکل می‌شوند که کودک در مقایسه با همسالان خود واژه‌های کمتری به کار می‌برد و در ساخت جمله‌های ساده با مشکل روبه‌رو است. رشد گفتار با درک کلمات و توانایی بیان آن‌ها پیش می‌رود و هرگونه کندی در این مسیر، روند ارتباط‌گیری کودک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. بیشتر کودکان بین یک تا یک و نیم سالگی چند کلمه می‌گویند و تا 3 سالگی قادر به ساخت جمله‌های کوتاه با همین کلمات خواهند بود.

منظور از تاخیر در گفتار کودک چیست؟

اختلال تاخیر در گفتار، زمانی مطرح می‌شود که کودک در سن مورد انتظار توانایی لازم برای تولید واژه یا جمله را به دست نیاورده باشد. این وضعیت به کند بودن روند رشد مهارت‌های گفتاری اشاره دارد و می‌تواند بخش‌های مختلفی از فرایند ارتباط را تحت تاثیر قرار دهد. کودکی که با این مشکل روبه‌رو است، واژه‌های کمی به کار می‌برد یا نمی‌تواند منظور خود را به‌درستی بیان کند. در برخی موارد، این مشکل با اختلال در درک زبان همراه می‌شود و همین موضوع سرعت رشد کودک را از الگوی معمول خارج می‌کند.

تاخیر در گفتار کودک انواع مختلفی دارد و هر کدام به شکلی توانایی ارتباط‌گیری کودک را محدود می‌کنند. زمانی که کودک نمی‌تواند به نقاط عطف رشد مناسب سن خود برسد باید احتمال وجود چنین مشکلی بررسی شود. تشخیص دقیق تنها بر عهده گفتاردرمانگر است و پس از مشخص شدن علت، انتخاب روش مناسب درمان، اهمیت زیادی دارد. در این مرحله والدین باید روند درمان را جدی بگیرند و برای بهبود مهارت‌های گفتاری کودک تلاش بیشتری داشته باشند.

منظور از تاخیر در زبان چیست؟

چه تفاوتی میان تاخیر در زبان و تاخیر در گفتار کودک وجود دارد؟

تشخیص تفاوت‌های این دو چندان ساده نیست، چرا که اغلب در کنار هم دیده می‌شوند، اما ماهیت متفاوتی دارند. تاخیر گفتار به جنبه جسمی تولید صدا مربوط است. کودک در این حالت برای بیان واژه‌ها تلاش می‌کند اما در ساخت صداهای درست مشکل دارد. بنابراین ناتوانی او در درک زبان یا ارتباط غیرکلامی نیست، بلکه مسئله اصلی محدود بودن ظرفیت تولید گفتار است.

اما تاخیر زبان دامنه گسترده‌تری از مهارت‌های ارتباطی از جمله کلامی و غیرکلامی را دربر می‌گیرد و هم بر درک و هم بر بیان تاثیر می‌گذارد. کودکی که این مشکل را تجربه می‌کند ممکن است بتواند صدای صحیح تولید کند و چند واژه بگوید، اما قادر به ساختن جمله‌های قابل فهم نیست یا پیام دیگران را به راحتی دریافت نمی‌کند. گاهی کودک تنها یکی از این دو نوع اختلال را دارد و گاهی هر دو در کنار هم ظاهر می‌شوند که در این صورت ارزیابی دقیق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

علائم تاخیر در گفتار کودک

این علائم در سنین مختلف ظاهر می‌شوند و نشان می‌دهند کودک در مسیر طبیعی رشد گفتاری پیش نمی‌رود:

• نبود نشانه‌های ارتباطی تا ۱۲ ماهگی:

کودک در این سن باید با صداها، واکنش‌های ساده، نگاه یا اشاره، ارتباط اولیه را برقرار کند. اما در صورتی‌که هیچ تلاشی برای رساندن نیاز یا درخواست دیده نشود لازم است روند رشد او زیر نظر متخصص بررسی شود.

<li style=”list-style-type: none;”>
• <li>

محدود بودن واژه‌ها و دشواری در ترکیب کلمات:

اگر حرف نزدن کودک 2.5 ساله با محدودیت کمتر از پنجاه واژه همراه باشد یا نتواند دو کلمه را کنار هم قرار دهد احتمال تاخیر در گفتار کودک مطرح خواهد بود. ناتوانی در دنبال کردن دستورهای ساده نیز می‌تواند یک نشانه مهم باشد.

• ناتوانی در ساخت جمله‌های قابل فهم تا ۳ سالگی:

کودکی که توان ساخت جمله‌های ساده را ندارد یا دستورهای چندمرحله‌ای را نمی‌فهمد، رشد زبانی کندی دارد. زمانی که کودک سه‌ساله دامنه لغات محدودی دارد، والدین باید این موضوع را جدی بگیرند. وقتی کودک به کتاب یا سؤال‌های ساده علاقه نشان نمی‌دهد، والدین باید این علائم را پیگیری کنند.

• باقی ماندن مشکل گفتاری در سن پیش‌دبستانی:

حرف نزدن کودک 4 ساله و 5 ساله که مطابق با سن پیش‌دبستانی است، می‌تواند با حذف واژه‌های مهم همراه باشد، بخشی از دستور زبان را نفهمد یا در انتخاب واژه مناسب مشکل پیدا کند.

• ارتباط علائم با مشکلات زمینه‌ای:

وجود شرایطی مانند کم‌شنوایی، ASDیا سندرم‌های ژنتیکی می‌تواند دلیل تاخیر گفتاری باشد. اما اگر کودک از نظر جسمی سالم است و نشانه‌ها در چند مرحله رشدی ادامه پیدا کرده‌اند، بهتر است ارزیابی تخصصی بدون تاخیر انجام شود.

علت دیر حرف‌زدن کودکان چیست؟

اضطراب، بیش‌فعالی یا فشارهای روانی می‌توانند مسیر یادگیری گفتار را مختل کنند.به‌ویژه در مورد بیش‌فعالی، پژوهشگران نشان داده‌اند که بی‌قراری و دشواری تمرکز، زمان کافی گوش دادن را از کودک می‌گیرد. این وضعیت توانایی پردازش زبان را در کودک کاهش می‌دهد. همچنین کودک فرصت لازم برای تولید زبان را از دست می‌دهد. در نتیجه، این عوامل روند حرف‌زدن کودک را به تعویق می‌اندازند.

انواع تاخیر در گفتار کودک

• • • تاخیر در گفتار بیانی: اگر تاخیر در گفتار کودک از نوع بیانی باشد، کودک از نظر درک زبان عملکرد بهتری دارد، اما هنگام بیان کلمات، ساخت جمله یا استفاده از واژه‌های مناسب به مشکل می‌خورد. بنابراین کمتر حرف می‌زند، و نمی‌تواند حتی جمله‌های کوتاه بسازد یا برای توضیح نیازهای خود از واژه‌های محدود استفاده کند.
    • تاخیر ترکیبی (پذیرا ـ بیانی): در نوع ترکیبی، هم دریافت و هم بیان تحت تاثیر قرار می‌گیرد. کودک در فهم زبان و بیان آن هم‌زمان دشواری دارد و این وضعیت اغلب پیچیده‌تر از دو نوع دیگر است. بر همین اساس، کودکان دارای این الگو به برنامه‌ریزی درمانی طولانی‌تر و مداخلات منسجم‌تری نیاز دارند.

  </ul>

دیر حرف زدن کودکان بر اثر کمبود برخی از ویتامین‌ها

• ویتامین B۱۲:

کمبود ویتامین B۱۲ بیشتر بر رشد عصبی اثر می‌گذارد و می‌تواند پردازش زبان، توجه و سرعت یادگیری کودک را کاهش دهد. کودکانی که رژیم غذایی محدودی دارند بیشتر در معرض این کمبود قرار می‌گیرند؛ بنابراین ضرورت دارد که میزان نیاز آن‌ها به این ویتامین بررسی شود.

• ویتامین D:

کمبود ویتامین D گاهی با تاخیر در گفتار کودک دیده می‌شود و می‌تواند عملکرد سلول‌های عصبی و الگوهای رشدی را تحت تاثیر قرار دهد. کودکانی که نور کافی دریافت نمی‌کنند بیشتر دچار این مشکل می‌شوند و به ارزیابی تغذیه‌ای نیاز دارند.

• آهن (Iron):

کاهش آهن در بدن اغلب توان تمرکز، یادگیری واژه و پردازش پیام‌های گفتاری را مختل می‌کند. بنابراین با کمبود آهن، سرعت رشد شناختی نیز پایین می‌آید و باعث می‌شود کودک در جمله‌سازی یا دنبال‌کردن دستورهای ساده ضعف داشته باشد.

• روی (Zinc):

کمبود روی عملکرد مغز و توجه پایدار را تضعیف می‌کند و کودک در فراگیری زبان، پردازش مفاهیم جدید و حفظ دامنه واژه‌های مناسب کندتر پیش می‌رود. این ریزمغذی در شکل‌گیری مسیرهای عصبی نقش مهمی دارد و سیستم ایمنی را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.

• امگا ۳ (اسیدهای چرب ضروری):

مصرف ناکافی امگا۳ که از اسیدهای چرب ضروری است سرعت تکامل مغز را کاهش می‌دهد و بر توانایی کودک در یادگیری زبان و مهارت‌های شناختی اثر می‌گذارد. این مشکل بیشتر در رژیم‌های غذایی با مصرف پایین منابع دریایی دیده می‌شود.

جمع‌بندی

تاخیر در گفتار کودک را باید با بررسی نشانه‌هایی مانند محدود بودن واژه‌ها، دشواری در جمله‌سازی یا ضعف در درک پیام‌ها مورد توجه قرار دارد. این وضعیت می‌تواند تحت تاثیر عوامل مختلفی مانند مشکلات شنوایی، اختلال‌های رشدی، شرایط محیطی یا کمبود برخی ویتامین‌ها ظاهر شود و نیازمند ارزیابی دقیق است تا مسیر مناسب برای مداخله و درمان مشخص شود.

سوالات متداول

حرف نزدن کودک تا چه سنی طبیعی است؟

چرا برخی از کودکان زودتر و دسته‌ای دیرتر صحبت‌کردن را شروع می‌کنند؟

تفاوت‌های فردی، کیفیت تعامل والدین، توانایی‌های شناختی، محیط و شرایط رشد باعث می‌شوند برخی کودکان سریع‌تر و برخی دیرتر مهارت‌های گفتاری را شکل دهند.

نشانه‌های مهمی که والدین باید درباره تاخیر گفتار کودک، جدی بگیرند چیست؟

محدود بودن واژه‌ها، ناتوانی در ساخت جمله، ضعف در درک دستورها، استفاده زیاد از اشاره و نداشتن پیشرفت گفتاری در چند ماه پیاپی نیازمند ارزیابی تخصصی است.