بهترین روش درمان وسواس فکری و عملی
حتما گاهی برای شما هم پیش آمده که افکار یا احساسات مزاحم و آزاردهندهای ذهن شما درگیر خود کرده باشند. اغلب ما پس از مدتی این افکار را فراموش کرده و دوباره به زندگی طبیعی خود باز میگردیم؛ در افراد مبتلا به وسواس فکری و عملی عبور از این مساله بسیار دشوارتر از آنچه که فکرش را بکنید خواهد بود. اختلال وسواس فکری و عملی یا OCD یک اختلال اضطرابی است که شامل افکار ناخواسته و رفتارهای تکرار شوندهی ناخودآگاه است. برای مطالعه و کسب اطلاعات بیشتر در رابطه با OCD و درمان وسواس فکری عملی در مجلهی روانشناختی ایرانیان همراه ما باشید.
وسواس فکری چیست؟
اختلال وسواس فکری–عملی (OCD) یکی از اختلالات روانشناختی است که در آن فرد بهطور مکرر با افکار افراطی و ناخواسته (وسواس فکری) روبهرو میشود یا احساس اجبار به انجام رفتارهای تکرارشونده (وسواس عملی) دارد؛ رفتارها و افکاری که بهتدریج باعث پریشانی روانی و اختلال در عملکرد روزمره میشوند. وقتی فرد این رفتارهای اجباری را انجام نمیدهد، معمولاً سطح اضطراب و تنش روانی او بهطور چشمگیری افزایش مییابد.
بسیاری از مبتلایان میدانند که این افکار و رفتارها منطقی و واقعبینانه نیستند، اما همچنان در کنترل علائم اختلال وسواس و متوقفکردن چرخه وسواس ناتوان میمانند. فرد تنها برای مدت کوتاهی میتواند افکار و اعمال وسواسی را مهار کند و در اغلب موارد دوباره با شدت بیشتری با آنها مواجه میشود. به همین دلیل، درمان وسواس فکری شدید بدون مداخله تخصصی امکانپذیر نیست و مراجعه به روانپزشک یا مشاور، نقش کلیدی در تشخیص و درمان اختلال وسواس فکری–عملی دارد.
بررسیها نشان میدهد حدود ۲% از جمعیت به اختلال وسواس فکری و عملی مبتلا هستند. در نزدیک به نیمی از این افراد، علائم وسواس فکری از دوران کودکی یا نوجوانی آغاز میشود. اگر فرد تا حدود ۴۰ سالگی به این اختلال دچار نشود، بروز آن در سنین بالاتر معمولاً نادر است. شناخت زودهنگام نشانهها نقش مهمی در تشخیص بهموقع و شروع درمان وسواس فکری و عملی دارد و میتواند از تشدید علائم جلوگیری کند.
علائم اختلال وسواس فکری و عملی
افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) معمولاً با این نشانهها روبهرو هستند:
-
افکار، احساسات یا رفتارهای اجباری غیرقابلکنترل را تجربه میکنند و نمیتوانند آنها را متوقف کنند.
-
تمایلی به تجربه افکار وسواسی و مزاحم ندارند، اما این افکار بهصورت مکرر به ذهن آنها هجوم میآورد.
-
روزانه ناراحتی روانی شدیدی مانند ترس، انزجار، تردید مداوم یا نیاز افراطی به انجام دقیق و آیینی کارها را تحمل میکنند.
-
زمان زیادی را صرف وسواسها و رفتارهای اجباری میکنند؛ موضوعی که عملکرد فردی، روابط اجتماعی و فعالیتهای شغلی آنها را مختل میکند.
-
بهتنهایی قادر به کنترل یا درمان وسواس فکری-عملی نیستند و معمولاً به درمان تخصصی OCD و مداخله رواندرمانگر نیاز دارند.
انواع وسواس فکری و عملی
به طور کلی اختلال وسواس فکری-عملی انواع مختلفی دارد که برخی از آنها شامل موارد زیر میباشند:
• وسواس تمیزی
شخصی که این نوع وسواس را دارد، احساس نیاز مبرم به تمیزی و نظافت محیط و اشیا مختلف را دارد. اگر تمیزی و نظافت به شکل مورد نظر او انجام نشود، احساس نگرانی و اضطراب میکند.
. وسواس تقارن
افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری و عملی برای کاهش اضطراب و کنترل افکار وسواسی، اشیا را بهصورت منظم و طبق الگوی مشخص میچینند و بهطور مکرر آنها را مرتب میکنند. این رفتارهای تکرارشونده به آنها کمک میکند احساس تنش روانی را موقتاً کاهش دهند.
· وسواس ترس از بیماری و آلودگی
افرادی که این نوع وسواس را دارند، به شدت تلاش دارند تا از بیماریها و آلودگیها جلوگیری کنند، بیش از حد از عوامل بیماریزا میترسند، از ابتلا و فکر به بیماری وحشت دارند؛ این افراد در صورتی که جلوگیری از بیماری به شکل مطلوب ذهنی آنها انجام نشود، شدیدا آزرده خاطر میشوند.
· وسواس دینی و مذهبی
این افراد بهطور مداوم نیاز به انجام اعمال دینی مشخصی مانند نماز خواندن یا ذکر گفتن احساس میکنند. اگر این اعمال را انجام ندهند، اضطراب و ترس شدیدی را تجربه میکنند. در چنین شرایطی، درمان اختلال وسواس فکری بهویژه در موارد وسواس مذهبی، به دلیل تعصبات دینی فرد، میتواند روند درمان شناختی-رفتاری را برای رواندرمانگر پیچیدهتر کند.
· وسواس بدریخت انگاری
در این وضعیت، فرد بهطور مداوم مقابل آینه میایستد و نگرانی شدیدی درباره ظاهر خود تجربه میکند. او عیبهای بزرگ و اغراقآمیزی را در صورت یا بدنش تصور میکند که اغلب ریشه در اختلال بدشکلی بدن دارد. این نقصها در واقع بیشتر حاصل وسواس فکری درباره ظاهر هستند و دیگران آنها را مشاهده نمیکنند.
· وسواس احتکار
در برخی افراد، وسواس فکری–عملی به شکل تمایل شدید به احتکار اشیای بیارزش و غیرقابلاستفاده بروز میکند. این افراد با تصور نیاز احتمالی در آینده، از دور انداختن وسایل خودداری میکنند و همین رفتار بهتدریج به یک الگوی پایدار تبدیل میشود.
مشاهده چنین نشانههایی میتواند هشداری جدی برای سلامت روان باشد و ضرورت درمان وسواس فکری–عملی و مراجعه به رواندرمانگر متخصص را نشان دهد.
چرا به وسواس دچار میشویم؟
متخصصان هنوز علت واحد و قطعی برای بروز اختلال وسواس فکری و عملی شناسایی نکردهاند. پژوهشها نشان میدهد ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی، رفتاری، شناختی و محیطی در شکلگیری این اختلال و علائم وسواس فکری عملی نقش دارند. زمانی که چند عامل بهطور همزمان فرد را درگیر میکند، مسیر درمان وسواس فکری شدید پیچیدهتر میشود. در چنین شرایطی، مبتلایان برای دستیابی به بهبود پایدار باید از روانپزشکان و رواندرمانگران متخصص کمک بگیرند.
تفاوت اختلال وسواس با شخصیت وسواسی
در اختلال وسواسی، فرد تجربههای مکرر و ناخواسته از ترس، نگرانی یا احساسات منفی را دارد که باعث میشود او عملیات و رفتارهای خاص تکراری را انجام دهد تا این احساسات را کنترل کند.
در مقابل شخصیت وسواسی، وسواس و نگرانی به طور عمومی بخشی از شخصیت فرد است و نه به صورت یک اختلال خاص. این افراد ممکن است دارای ویژگیهایی مانند دقت بیش از حد، احتیاط و انتقال عفونت باشند، اما این ویژگیها به شکلی معمولی در زندگی روزمره و بدون تجربه مکرر ترس یا نگرانی انجام میشوند.
برای درک بهتر این مطلب به مثال زیر توجه نمایید:
مثال: در اختلال وسواس فکری علائم اصلی این بیماری شامل وسواسهای مکرر و عملوسواسی هستند. این علائم میتوانند باعث ایجاد استرس و ناراحتی شدید در افراد شوند؛ ولی علائم اصلی شخصیت وسواسی شامل الگوی رفتاری ثابت و تمایل به دقت بالا هستند. این افراد به دیگران انتظارات خود را تحمیل میکنند.
عموما درمان اختلال وسواس فکری و یا شخصیت وسواسی، شامل ترکیبی از مشاوره و درمانهای دارویی به صورت همزمان است ولی OCD در اکثر مواقع نیازمند درمانهای طولانیتری میباشد.
وسواس در کودکان و نوجوانان
وسواس فکری و عملی (OCD) در کودکان و نوجوانان میتواند به شکلهای مختلفی بروز پیدا کند. این اختلال ممکن است باعث ایجاد ترسها، اندوهها و نگرانیهای مداوم در ذهن کودک یا نوجوان شما شود.
در صورت مشاهدهی همزمان چند مورد از نشانههای مذکور در کودک یا نوجوان خود برای درمان وسواس فکری و عملی آنها از مشاوران کمک بخواهید:
- حساسیت داشتن بیشازحد به کثیفی و آلودگی
- افکار ناخواسته و تکراری درباره خشونت، صدمه زدن به کسی یا کشتن دیگری و آسیبزدن به خود
- صرف زمان زیاد برای شمارش، لمس اشیا، فکر کردن به اعداد و دنبالهها
- افکار تکرار شونده و ادامهدار درباره رفتارهای جنسی نامناسب یا رفتارهای ممنوع و ناشایست
- افکار مازحم و آزاردهندهای که برخلاف اصول مذهبی فرد هستند
- احساس نیاز شدید به دانستن یا بهخاطر سپردن مسائل ریز و بعضا بیاهمیت
- توجه بیشازحد داشتن به جزئیات
- نگرانی زیاد از پیش آمدن اتفاقات ناگوار
- داشتن افکار تهاجمی یا رفتارهای پرخاشگرانه
-
روشهای درمان قطعی وسواس شدید
- روشهای زیر نمونههایی برای درمان قطعی وسواس شدید میباشند که به صورتی موردی مطرح شدهاند، بعضا ممکن است متخصصان برای افزایش سرعت بهبود بیماران از دو یا چند روش به طور همزمان بهره ببرند:
· مشاوره و پشتیبانی
- گام نخست برای درمان هرچه سریعتر وسواس شدید دریافت مشاوره و پشتیبانی از طرف متخصصین خبره در حوزهی روانشناسی و روانپزشکی میباشد. کمک گرفتن از متخصصان شما را بیدرنگ در مسیر بهبود قرار خواهد داد.
روشهای درمان قطعی وسواس شدید
روشهای زیر نمونههایی برای درمان قطعی وسواس شدید میباشند که به صورتی موردی مطرح شدهاند، بعضا ممکن است متخصصان برای افزایش سرعت بهبود بیماران از دو یا چند روش به طور همزمان بهره ببرند:
· مشاوره و پشتیبانی
گام نخست برای درمان هرچه سریعتر وسواس شدید دریافت مشاوره و پشتیبانی از طرف متخصصین خبره در حوزهی روانشناسی و روانپزشکی میباشد. کمک گرفتن از متخصصان شما را بیدرنگ در مسیر بهبود قرار خواهد داد.
· درمان دارویی
انواع داروها مانند آنتیدپرسانتها، آنتیاکسیدانها و آنتیانزیمها میتوانند در مراحل پیشرفتهتر وسواس به بهبود وضعیت افراد مبتلا کمک کنند.
· درمان روانشناختی
روشهای مانند تراپی شناختی-رفتاری (CBT) و تراپی تحلیلی رفتاری (ABA) در روند درمان اختلال وسواس فکری بسیار کمک کننده هستند. اغلب پزشکان در کنار درمانهای دارویی تراپی و رواندرمانی را نیز توصیه میکنند.
· تکنیکهای تنفسی و آرامشبخش
تمرین تنفس عمیق و بهکارگیری تکنیکهای آرامسازی ذهن، استرس و اضطراب را کاهش میدهند و بهعنوان روشی مؤثر در درمان وسواس فکری و عملی و کنترل افکار مزاحم نقش مهمی ایفا میکنند.
· تغییر الگوهای فکری
آموزش در زمینهی وسواس فکری و نحوهکنترل آن به افراد کمک میکند تا برای تغییر الگوهای رفتاری منفی و زیانبار خود به صورت صحیح اقدام نموده و از پیشروی و تشدید وسواس خود جلوگیری نمایند.
· پذیرش و تعهد
یکی از آثار آموزش به افراد، پذیرش و تعهد به افکار و احساسات خود و عدم مقاومت در مقابل آنها میباشد که این مساله در بهبود بیماران بسیار کمک کننده است.
· ممارست و تداوم
انجام مداوم تمرینها و ممارست داشتن در عمل کردن به تکنیکها و روشهای درمانی، از مهمترین نکاتی است که در طول زمان باعث ارتقای سلامت روان مبتلایان به وسواس شدید خواهد شد.
ممکن است متخصصان برای افزایش سرعت بهبود وسواس فکری و عملی از دو یا چند روش به طور همزمان بهره ببرند. چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنیم؟
در صورتی که به صورت مکرر علائم زیر را تجربه میکنید، بهتر برای درمان وسواس فکری و عملی خود به یک متخصص روانشناس یا روانپزشک مراجعه کنید:
- افکار منفی شما به طور مداوم و مزمن در ذهن شما تکرار میشوند.
- این وسواسها بر زندگی شخصی، اجتماعی یا حرفهای شما تأثیر منفی گذاشتهاند.
- افکار وسواسی باعث اضطراب یا استرس شدید در شما شده است.
- تلاشهای شما برای کنترل علائم وسواس به نتیجهی مطلوبی نرسیده است.
- این وسواسها به روابط شما آسیب زدهاند.
-
جمع بندی
در این مطلب به مطالعه دربارهی با وسواس فکری و عملی و انواع مختلف آن پرداختیم. همهی ما ممکن است افکار منفی را در برهههای حساس زندگی خود تجربه کرده باشیم، اما این اختلال اضطرابی فراتر از درگیری ساده با این افکار مزاحم است و به طور دائم فرد مبتلا را آزار داده و باعث بروز و تکرار رفتارهای خاص در او خواهد شد؛ حتی کودکان و نوجوانان نیز از این قاعده مستثنی نبوده و ممکن است به اختلال وسواس فکری دچار شوند. از این رو آگاهی نسبت به این اختلال و پیگیری و درمان وسواس فکری و عملی باید با جدیت دنبال شود. روانپزشکان و روانشناسان حرفهای ما در مرکز روان تحلیلی ایرانیان میتوانند با ارزیابی مناسب و ارائه روشهای درمانی موثر، به شما کمک کنند تا با وسواسها، افکار منفی و اضطراب خود مقابله کنید و در صورت درگیر بودن با این اختلال اذیت کننده، برای درمان قطعی وسواس فکری شدید خود، با خیال راحت اقدام نمایید.
منابع:
دیدگاهتان را بنویسید